İşi Neden Aşama Aşama Yapmak Gerekir?

Geçen hafta yine aynı mesaj geldi. "Projeyi yapan kişi yarıda bıraktı, ödediğim paranın peşindeyim, ne yapmalıyım?" Bu mesaj bana ilk kez gelmiyor. Yirmi yıldan fazla süredir yazılım işi yapıyorum ve bu cümlenin neredeyse her varyasyonunu duydum. Bazen freelance bir geliştirici çıkıyor karşıma, bazen küçük bir ajans, bazen de "çok güvendiğim bir tanıdık".

Bu işlerin çoğu kötü niyetle başlamıyor. Ortada iyi bir fikir, aceleyle yapılmış bir anlaşma ve tek parça bir ödeme var. Sonra işler karışıyor. Ben bu yazıda suçlu aramak yerine anlaşmanın şeklini konuşmak istiyorum. Çünkü işi aşama aşama yapmak, tarafların birbirine güvenip güvenmemesinden bağımsız olarak riski ciddi biçimde düşürüyor.

Tek parça iş, iki taraf için de kumar

Klasik senaryo şöyle işliyor. Müşteri üç ay sürecek bir işi tek sözleşmeyle veriyor ve başlangıçta paranın önemli bir kısmını ödüyor. Geliştirici de üç ay boyunca ne olacağını tam bilmeden çalışıyor. İki taraf da aslında aynı şeyi yapıyor: karşı tarafın iyi niyetine bahis oynuyor.

İşler ters gittiğinde müşteri "param gitti" diyor, geliştirici "emeğim gitti" diyor. İkisi de haklı olabiliyor. Çünkü büyük tek ödeme, işin gerçekten yapılıp yapılmadığını değil, kişinin o günkü niyetini satın alıyor. Üç ay sonra o niyetin aynı yerde durup durmayacağını kimse garanti edemiyor.

Aşamalı çalışmak tam olarak ne demek

İşi dört ya da beş parçaya bölmek. Her parçanın kendi teslimatı, kendi fiyatı ve kendi kabul kriteri var. Aşama bittiğinde ortada görülebilir bir şey oluyor. Müşteri onu görüp onaylıyor, ödeme ondan sonra yapılıyor. Kulağa basit geliyor, uygulamada çoğu projede yapılmıyor.

Bir web projesinde aşamalar mesela şöyle olabilir:

• Keşif ve teknik plan. Ekran akışı, veri modeli, kapsam dışı listesi. Henüz kod yok ama işin sınırı belli.
• İskelet. Giriş, bir gerçek ekran ve yayına alınmış test adresi. Müşteri tıklayıp görebiliyor.
• Ana akış. Projenin asıl işi neyse o çalışıyor. Ödeme, sipariş, mesaj, randevu, hangisiyse.
• Entegrasyon ve test. Ödeme sağlayıcısı, e-posta, bildirim, hata senaryoları.
• Yayın ve devir. Sunucu, domain, kaynak kodu, kullanım notu. Dosyalar müşterinin elinde.

Buradaki kritik nokta şu. Her aşamanın çıktısı, müşterinin kendi gözüyle görüp "tamam" ya da "değil" diyebileceği bir şey olmalı. "Analiz yüzde otuz tamamlandı" gibi bir cümle aşama değil, mazeret. Ne gördüm, ne çalışıyor, neyi onaylıyorum. Cevabı net olmayan her aşama ileride tartışmaya dönüşür.

Müşteri tarafında ne değişiyor

En büyük fayda bence ilk aşamada ortaya çıkıyor. Daha birkaç hafta geçmeden karşınızdaki kişinin nasıl çalıştığını görüyorsunuz. Soru soruyor mu, yazdığını açıklıyor mu, işi geçiştiriyor mu, yoksa gerçekten teslim mi ediyor? Bunu üç ay sonra öğrenmekle ilk on günde öğrenmek arasında çok fark var.

• Para işin arkasından gidiyor. Önce çıktı, sonra ödeme.
• Kapsam değişirse bu ayrı bir aşama oluyor. Tartışma değil, fiyatı belli bir iş.
• Proje yarıda kalırsa kayıp, ödenen son aşamayla sınırlı kalıyor.
• İşin bittiği an belli oluyor. "Neredeyse bitti" diye aylarca süren bir belirsizlik olmuyor.

Uzman tarafında ne değişiyor

Aşamalı çalışma sadece müşteriyi korumuyor. İşi yapanı da koruyor. Tek parça sözleşmede herkes aynı hatayı yapıyor, belirsizliğin maliyetini fiyata ekliyor. Fiyat şişiyor, iş yine belirsiz kalıyor.

• Fiyatı riske göre şişirmek gerekmiyor. Her aşamanın maliyeti belli.
• Nakit akışı düzenli oluyor. Üç ay sonra tek ödeme beklemek zorunda kalmıyorsun.
• Kapsam kayması pazarlık değil, yeni bir aşama oluyor.
• İş yarıda kalsa bile yapılan işin karşılığı alınmış oluyor.

En sık yapılan hata: taksit ile aşamayı karıştırmak

Üç taksit, üç aşama demek değil. Taksit zamana bağlıdır. Yüzde otuz başlangıçta, yüzde kırk ortada, yüzde otuz teslimde gibi. Bu yöntem ödeme takvimini düzenler ama işin durumunu düzenlemez. İş yarıda kaldığında müşteri yüzde yetmişi ödemiş, karşılığında yüzde elli iş almış olabilir.

Ayırt etmenin basit bir yolu var. Ödeme tarihe mi bağlı, teslimata mı? "Ayın on beşinde ikinci ödeme" diyorsanız bu taksittir. "Giriş ve ödeme akışı test adresinde çalışıyor, onaylandı" diyorsanız bu aşamadır. Aşamalı çalışmanın bütün faydası, ödemeyi tarihe değil görülen işe bağlamasından geliyor.

Freelance portalları iyi bir başlangıç, tek başına yeterli değil

Upwork, Fiverr gibi yerler iş bulmak için gerçekten faydalı. Ben de buraları takip ediyorum. Ama o sistemlerin merkezinde aşama değil, teklif yarışı var. Aynı işe yüzlerce kişi fiyat veriyor. Çoğu zaman kazanan, işi en iyi yapacağına dair en güçlü kanıtı sunan değil, en düşük fiyatı veren oluyor.

Bunun üstüne platform komisyonu var, yüzde on ile yirmi arasında değişiyor. Teklif vermek için kredi almanız gerekiyor. Profil puanı da birinin iş teslim etme biçimini değil, geçmiş müşterilerin o gün ne kadar memnun kaldığını gösteriyor. Bu kötü platformlar demek değil. Sadece şunu demek istiyorum. Portallar keşif için iyi, güven için tek başına yeterli değil. Aşama disiplini sizin tarafınızda olmak zorunda.

Benim hikayem

Yirmi yılı aşkın süredir mobil ve web yazılımı geliştiriyorum. Yıllarca kurumsal projelerde çalıştım. Süreç tarafında da bulundum, güvenlik ve kalite denetimlerinin içinde yer aldım. Son yıllarda ağırlığım yapay zeka destekli ürünler ve kendi geliştirdiğim platformlar. Sağlık tarafında DoktorAsistan gibi hassas bir projede de, daha küçük işlerde de aynı şeyi gördüm. Teknik olarak iyi başlayan projeler, kötü kurulmuş bir ticari ilişki yüzünden batıyor.

Bir müşterinin fikrini ilk kez duyduğumda genelde şunu soruyorum. "Bu iş bittiğinde elinizde ne olacak?" Cevap netse iş kolay. Cevap "bilmiyorum, siz daha iyi bilirsiniz" ise önce onu netleştirmek gerekiyor. Aşamalı çalışmanın ilk faydası burada başlıyor. İlk aşama çoğu zaman kod değil, net bir tanım oluyor.

İşin tekniği kadar sözleşmesi de önemli. Bu yüzden ben de projeleri artık baştan aşamalara bölerek konuşuyorum. Yapılan iş görüldükçe ilerliyoruz. Hem müşteri ne aldığını biliyor hem ben ne teslim ettiğimi.

Serbestis.com'u neden seviyorum

Bu yüzden serbestis.com gibi bir yeri seviyorum. Orada işin merkezine aşamaları koymuşlar. İlan vermek ücretsiz, komisyon alınmıyor ve ödeme her aşamada doğrudan uzmana yapılıyor. Yani platform, büyük tek ödeme problemini baştan ortadan kaldırıyor. Müşteri bir aşamayı onaylamadan diğerine geçmek zorunda kalmıyor.

Hoşuma giden ikinci şey, uzmanların LinkedIn ile doğrulanması. Anonim bir profil yerine gerçek bir isim, gerçek bir geçmiş. Bir işi kimin yapacağını bilmek, fiyattan önce gelen bir şey.

Üçüncüsü de şu. Serbestis.com yapay zeka ajanlarıyla çalışan uzmanları da listeliyor. Bugün iyi bir geliştirici zaten ajanları kullanıyor. Bunu gizlemek yerine işin parçası olarak göstermek bana mantıklı geliyor. Sonuçta önemli olan hangi araçla yapıldığı değil, işin çalışıp çalışmadığı.

Elbette platform tek başına sihir değil. İlanı yazan kişi hâlâ iyi bir tanım yapmak zorunda. Uzman da hâlâ işini iyi yapmak zorunda. Ama doğru kurulmuş bir zeminde bu iki taraf birbirini daha kolay buluyor.

Benim profillerim burada: Türkçe profil ve English profile. İki profilde de hizmetler, deneyim ve yaptığım işler yazıyor. Projesini oraya taşımak isteyen olursa aşamalı teklifimi oradan gönderiyorum.

Başlamadan önce sorulacak beş soru

1. Her aşamanın sonunda elde ne olacak?
2. Kabul kriteri yazılı mı, yoksa kafamızda mı?
3. Aşama sonunda çalışan bir şey görüp deneyecek miyim?
4. Ödeme onaya mı bağlı, tarihe mi?
5. Bir aşama yürümezse ne olacak, düzeltme mi çıkış mı?

Bu beş sorunun cevabı netse, projenin teknik tarafı çok daha az korkutucu hale geliyor. Çünkü tartışma konusu "sen iyi misin kötü müsün" olmaktan çıkıyor, "şu aşama tamam mı değil mi" oluyor.

Son olarak

Aşamalı çalışmak karşı tarafa güvensizlik değil. Güveni ölçülebilir hale getirmek. Küçük başlıyorsunuz, işi görüyorsunuz, devam ediyorsunuz. İyi gidiyorsa zaten devam edeceksiniz. Gitmiyorsa az kayıpla duruyorsunuz. İki taraf için de daha insani bir yöntem.

Bir projeniz varsa serbestis.com'a ücretsiz yayınlayabilirsiniz. Uzmanlar işi aşamalara bölerek teklif veriyor, siz de her aşamayı ayrı ayrı değerlendiriyorsunuz. İsterseniz benim profilimden de ulaşabilirsiniz. Konuşalım, işi birlikte aşamalara bölelim.

Daha önce bu konunun farklı bir yüzünü, projelerin neden başarısız olduğunu şu yazıda anlatmıştım. İki yazı birbirini tamamlıyor.